ዝተፈላለዩ ጽሑፋት

“ፍቕሪ ኣደን ሃገርን ሓደ እዩ” ስነ-ጥበባዊት ጸሃይቱ በራኺ

    “ፍቕሪ ኣደን ሃገርን ሓደ እዩ” ስነ-ጥበባዊት ጸሃይቱ በራኺ 
                   ብ'ዓብደልቃድር ኣሕመድ

ኣብ ካፈተሪያ ሚኒስትሪ ዜና’ዩ ቅድሚ ቐትሪ – መሳርሕተይ ኣቶ ሰለሞን በርሀ፡ ሓንቲ ንእሽቶ መጽሓፍ ሒዙ ናብታ ዘዘውትራ ኮፍ መበሊት ጣውላ ቀረበ’ሞ፡ ኣዒንተይ ናብታ ሒዙዋ ዝነበረ በዓልቲ ሕብራዊት ገበር ንእሽቶይ መጽሓፍ ተወርወራ።

“እስከ’ዛ መጽሓፍ” ብምባል ኢደይ ምስ ሰደድኩ ከኣ’የ ብኡ-ንብኡ ተመሲጠ ገማጢለ ዝፈተሽኩዋ። ኣብ ቀዳማይ ገጽ ገበር ናይ’ታ መጽሓፍ፡ ደቂቕ ቁኖ ተቖኒና ኣብ እዝና ኩትሻ ኣብ ክሳዳ ጎባጉብ ዝወደየት በዓልቲ ነጸላ ምዕርግቲ ከደረይቲ ኣደ ረኣኹ። ነቲ ሕብራዊ ስእላ ምስ ረኣኹ ብኣጋ ኣለሊየያ. . . ወናም ገዲም ስነ-ጥበበኛ ጸሃይቱ በራኺ። ናብ ዳሕረዋይ ገበር ናይታ መጽሓፍ ሰጊረ. . .’ጸሓይ ኤርትራ’ ዝብል ጽሑፍ ኣብ ጎድኒ እታ ብዙሪያ ማዕሪጋ ምስ ክራራ ኣብ መንበር ኮፍ ዝበለት ወናም ኣንበብኩ። ብድሕሪ’ዚ ናብ ትሕዝቶ’ታ መጽሓፍ ሰጊረ፡ ምስ ገለ ካብ ጉዕዞ ህይወት ጸሃይቱ በራኺ እንተተላለኹ ብምባል።

መንጽር ቅዲ ኣዘናትዋ’ታ መጽሓፍ ብቀዳማይ ኣካል ብምዃኑ ጸሃይቱ በራኺ ብኣካል ኣብ ጎድነይ ኮፍ ኢላ ትትርኸለይ ክሳብ ዝመስለኒ ተመሲጠ…. ካብ ትሕዝቶ እታ መጽሓፍ ገለ ፍርይ- ፍርይ ዝበላ ሕጥቦ-ጽሑፋት ኣብ ገጻት እዛ ዓምዲ ብምእንጋድ ንኣንበብቲ እንተጋበዝኩዎም ከም ህያብ ሓድሽ ዓመት ይቖጽርዎ ይኾኑ ግዲ…. ዝብል ሓሳብ ብልጭ ምስበለኒ፡ ሓሳበይ ንመሳርሕተይ ኣካፊለ ነዛ መጽሓፍ ንገለ ሰዓታት ከለቃሓኒ ተረዳዳእኩዎ። ንሱ ናብ ሻሂኡ ኣነ ናብ ገጻት’ታ መጽሓፍ ብሓደ ከለና ተፈላለና።

ብመገዲ’ቲ “ጸሃይቱ” ዝብል ንኡስ ኣርእስቲ ናብ’ቲ ምቁር ዕላል ወናም ስነ- ጥበባዊት ኣላጊሰ።

“ብ1 መስከረም 1939 ኣብ ኳዓቲት ተወሊደ። ኣቦይ ኣነ ቆልዓ ከለኹ እዩ ሞይቱ። ኣደይ ክልተ ቆልዑ እያ ወሊዳ። እቲ ሓደ ሞይቱ እታ ካልኣይቲ ድማ ኣነ እየ. . .” እናበለትኒ ከላ፡ ሰለሞን ድሮ ሻሂኡ ሰትዩ ናብ ኦፊሱ ተበጊሱ. . .ኣስቂጠ። ገዲፉኒ ምስ ከደ ጸሃይቱ ተቐቢሉኒ።

ጸሃይቱ፡- ዕላል “ናብ ኣስመራ ክንመጽእ ከለና ኣዝየ ህጻን እየ ነይረ። ክሳብ’ዚ ቀረባ እዋን ኣብ ኣስመራ ዝተወለድኩ ኮይኑ እዩ ዝስማዓኒ ኔሩ። ሕጂ ምስ ተመለስኩ እያ ርሻን ሓብተይ ‘ዓዲ ኢኺ ተወሊድኪ ኢላትኒ።

“ኣቦይ ምስ ሞተ፡ ምስ ኣደይ ንዓቢ ሓወይ ክንደሊ ንመንደፈራ መጺእና። ኣብኡ ግን ኣይተቐመጥናን። ናብ ኣስመራ ኬድና። መጀመርታ ኣብ እንዳ ኣኮይ ኣያ ብላታ ሃንስ ተቐሚጥና። ድሓር ግን ናይ ባዕልና ገዛ ረኺቡልና።“..ምዕባይ ሓወይ ጠዓመ እዩ ሽሙ ነይሩ ኣብ መንደፈራ ዓሶ ሓሚሙ ሞይቱ። ደቂ ኣቦይ ግን ኣብ ዓዲ እዮም ዝቕመጡ ነይሮም። ሰይተቦይ ሸውዓተ ቆልዑ እያ ወሊዳ….።
“ኣብ ኣስመራ ኣብ ኣባ-ሻውል ንቕመጥ ኔርና። ኣደይ እንጀራ እናሸጠት፡ ጨጉሪ እናቖነነትን ስፌት እናሰፈየትን እያ ኣዕቢያትና።

“ትምህርቲ ምስ ተፈቕደ ኣብ ካምቦኒ ክሳብ ራብዓይ ክፍሊ ተማሂረ። መጀመርታ ኣብ ጎዳይፍ ኣስኮላ ሲየታ፡ ድሓር ግን ጥቓ እንዳማርያም ሰጊሩ ቤት-ትምህርቲ እንዳ ኣዋልድ። መምህር ምዕራፍ፡ ኢደ-ጥበብን ስፌት መኪናን ይምህራና ኔረን። መምህር ተወልደ ከኣ ትግርኛ ምሂሮሙና። መምህር ኣብርሃ ዝበሃሉ’ውን ነይሮም። ናይ ፌደል ትምህርቲ ድማ ኣብ ሃለቃ ኣፈወርቂ ኣብ ገዛ ብርሃኑ ተማሂረ።” ምስ በለት፡ ‘ ተመርዒኺዶ?”

ንዝብል ሕቶ ውሽጠይ፡-“ተመርዕየ ክልተ ቖልዑ ወሊደ ነይረ።

እቲ ሓደ ሞይቱ እቲ ካልኣይ ከኣ ኣብ ኤርትራ ይነብር ኣሎ።” ዝብል መልሲ ረኺበ ነቲ ቀንዲ ዝተሃንጠኹሉ ዕላል ሞያኣ ኣብ ትሕቲ’ታ፡

*ሙዚቃ” ዘርእስታ ንኡስ ኣርእስቲ ረኺበዮ። መቸም ኣዘናትዋ ጸሃይቱ ንባዕሉ ርእሱ ዝኸኣለ ኣርት እዩ።

ንሳ ትብል፡- “ሓትነይ ‘ኣብ ፖርትሱዳን ሓሙሽተ ክራር ተሰሪሐን ኔረን’ ትብል። ሓንቲ ኣብኡ ተሪፋ እታ ካልኣይቲ ናብ ግብጺ ከይዳ። ነተን ሰለስተ ድማ ናብ’ዚ ሒዛተን መጺኣ። ካብ’ዚኣተን ነታ ሓንቲ ንኣቶ ኣተወብርሃን ሰጊድ ሂባቶ። ነታ ካልኣይቲ ንጓል ሓሊማ ፎንቲ ሂባታ። ነታ ስልሰይቲ ድማ ንዓኣ ኣብ ገዛና ኣቐሚጣታ። ኣብ ልዕሊ ከረዴንሳ እያ ትቕመጥ ኔራ። ሽዑ ንሕና ንምዕራፍ ጓል ኣኮይ ሃንስ ነዋሕ ስለዝነበረት ኣውርድያ ንብላ’ሞ ተውርደልና። ድሓር ከኣ ትቓንየልና። ካብኡ ኩላትና በብሓደ ንወቅዕ። ኣነ ተውህቦ ስለዝነበረኒ ግን ዝያዳ ሒዘያ።

….“ከም ጻውቲ ኢሉ ዝተጀመረ ድሓር እናመለኽኩዋ ምስ ከድኩ ኣብ ምቕንጣጥ፡ ኣብ ማሕበር መንእሰይ ክጻወት ጀሚረ።….ኣብ ጎረባብትና ብዙሓት ኣንስቲ ነይረን ኣብ እንዳ ስዋአን ክራር እናተጻወታ ዝደርፋ። ከም በዓል ጸሃይቱ ገርጊሽ፡ ፋና ዒተል፡ ኣበባ ጓል ኣደይ ደስታ (ሰብ-ቀለለ)፡ጸሃይቱ ዝናር ዝበሃላ ነይረን። ከም ጓል ኣንስተይቲ ተጻዋቲት ክራር ኣዝየ ዘድንቓ ጽሃይቱ ዝናር እያ ኔራ። ጽብቕቲ እያ ዝነበረት ክትደርፍ እንከላ ኣፍንጫኣ ንፍሕ-ንፍሕ እናበለት’ያ ትደርፍ። ደርፍታታ ይምስጠኒ ኔሩ። ከም በዓል፡-“ኣነስ ኣይከርምን’የ ኣይከርምንየ ዋላ ሓንካስ ይኹን’የ”ደርጊ ስነይ ዘምጸኣለይ መዘዝ ዘምጸኣለይ መዘዝ ክኸይዶ ኣብ ቀሸይ ክናዘዝ ኣብ ቀሸይ ክናዘዝ።”….“እዚን ከምዝን ክድረፍ ከሎ ቀትሪ ተመሲጠ ኣፈይ ሃህ ኣቢለ ክሰምዕ እውዕል’ሞ ድሓር ምሸት ገዛይ መጺአ ክለማመድ ሒዂ ይብል ነይረ።

“ምድራፍ ምስ ጀመርኩ ስድራቤተይ ኣጥቢቖም እዮም ተቓዊሞምኒ። ኣርሆ ኣይኮንናን. . .ዋጦት ኣይኮንናን እዮም ዝብሉ ነይሮም። ወዲ ሓዎቦይ ካፒታኖ ዘጎ ብጥይት የፈራራሓኒ ነይሩ። እንዳ ሰብ ምስራሕ ገዲፈ ናተይ ምስ ገበርኩ ደቁ ‘ነዛ ክራር ትወቅዕ ኣሞኻ ትብሉና’ ኢሎም ምስ ተዛረብዎ፡ ‘ክራር እናወቓዕኪ ዘመደይ ከይትብልኒ’ ኢሉኒ። ጨርቂ ናይ መንግስቲ ኣብዚኣ ገይሮሙለይ ኢልካስ ከምኡ ክትብለኒ በል ጽናሕ ኣይትመንዋን ከማን።’ ኢለዮ ናይ ኣፈይ ኮይኑ ከኣ መንደፈራ ምስ ከደ ሞይቱ።…

“ጓል 16 ዓመት ምስ ኣኸልኩ ክራር ክጻወት 1.50 ቅርሺ ንመዓልቲ እናተኸፈልኩ ኣብ እንዳ ስዋ እንዳ ውባ ኣብ ኣባ-ሻውል ጥቓ እንዳ ጨጎራ እንዳ መሓሪ ፍረ እሰርሕ ነይረ። ካብ ሰዓት 8፡00 ናይ ንግሆ ክሳብ ሰዓት 9፡ 00 ናይ ምሸት ብዘይ ምቁራጽ። ክሸይን እንተደልየ’ውን ሰባት ይሓልፉ ኣለዉ’ሞ ንዓኺ ሰሚዖም መታን ክምለሱ ኮፍ በሊ ተጻወቲ ትብለኒ ኔራ። መዓልቲ- መዓልቲ ከየቋረጽኩ ን10 ዓመት ሰሪሐ።

“ብዙሓት ሰባት ዋላ ካብ ኣዲስ ኣበባ ከይተረፈ ቴፕ ሒዞም መጺኦም ኣነ እናደረፍኩ ንሳቶም ብጥርሑ ይመልኡዎ ኔሮም። ገብረሂወት ሓድጉ ’ንእንዳ ሻሂ ክኾነና ምልእልና ኢሉኒ፡ ‘ሽደይ ወዲ ኣባዲ’፡ ‘ኣብ ርእሲ ወለባይ ኮይኑ ሓሸው በለ’፡ ኣስካርባይ ጎማ ክዳነይ ካኪ..ወዘተ..መሊአሉ። ንዓይ 30 ወይ 40 ቅርሺ ክህቡኒ ከለዉ በቲ ግዜ’ቲ ብዙሕ ኮይኑ ይስማዓኒ ኔሩ።….“ኣብ እንዳ ሻሂታት ኣብ መካይንን ኣውቶቡሳትን ይዝርጋሕ ኔሩ። ሽዑ ግዜ ኣብ ሪል ጎርዶን እዩ ዝምላእ ኔሩ።“ኣብ 1966 ክራር እናወቓዕኩ ናተይ ሸቐጥ ዝሽቅጠላ ቦታ ኣብ ጎደና ሰራየ ነይራትኒ።“ቅድሚ ኣ/ኣበባ ምኻደይ ሓደ-ሓደ ግዜ ምስ ኣቶ ኣተወብርሃን ሰጊድ ብሓባር ንጻወት ኔርና’ምበር፡ ዝበዝሕ ግዜ በይነይ እየ ዝጻወት ነይረ። ሓደ ግዜ ንኣብነት ምስ ኣቶ ኣተወብርሃን ሰጊድ ኣብ ቆንስል ኣመሪካ ተዓዲምና ‘ሰማይ እንዶ ኣብጸሓዮ ጎተናኻ’የ’ ትብል ደርፊ በብዜማና እናተቐባበልና ደሪፍናያ።

“ብ1970 ናብ ኣዲስ ኣበባ ከይደ ካብኡ ምስ ተመለስኩ ድማ ዝያዳ ተፈላጥነት ረኺበ።“ኣብ’ቲ እዋን’ቲ (ፈለማ ሰብዓታት) ከም በዓል በየነ ፍረ፡ በየነ ሃብተማርያም፡ በረኸት መንግስተኣብ፡ ኣምለሰት ኣባይ፡ የማነ ገብረሚካኤል (ባርያ)…ካልኦትን ኣዲስ ኣበባ እናኸዱ ይመልኡ ኔሮም…. ኣነ’ውን ተወልደ ረዳ ንኣዲስ ኣበባ ወሲዱ ኣብ ናቱን እመሃ እሸቴን ስቱድዮ ‘ማይ ጃሕጃሕን ‘በሊዕካን ሰቲኻን’ ዝብላ ብግቡእ ኣብ ዲስክ ገይረዮ። .ኮታ ሽዑ… ’መጀምርታ ፍቕሪ፡’ ‘ሓዳረይ መን ክኣልየለይ፡’ ‘ኣባ-ሻውል ዝባን ጨርሒ፡’ ‘ስገመይ፡’ ኣዋልደየ ኪዳ ዕበዳ፡’ ‘ላለይ ቦላ፡ ’ ‘ወይ ኣነ ጓሉ…ወዘተ 12 ደርፍታት መሊእና።“ብ1972-73…ካብ ኣዲስ ኣበባ ምስ ተመለስኩ ድማ ምስ ከዋኽብቲ ኤርትራ ባንድ ይጻወት ኔረ። ኣብታ ባንዲ ዑስማን ዓብደርሒም፡ ኣልኣሚን ዓብደለጢፍ፡ ተወልደ ረዳ ዩኑስ ኢብራሂም..ወዘተ ኮይንና ኣብ ባጽዕ፡ መቐለ ከምኡ’ውን ኣብ መኽፈቲ ሲነማ ናይ ዓሰብ ካልእ ቦታታት እናኸድና ንደርፍ ኔርና። ኣብ ኣኼባ ማሕበር ሰራሕተኛታት ንሕናን ፖሊስ ባንድን ተጻዊትና። ሽዑ ተወልደ ረዳ ‘ሰላም ሰላም ፍቕረይ ኣብ ዘላቶ’ትብል ደርፊ ካብ ኣዲስ ኣበባ ሒዙ መጺኡ ሲነማ ኣፍሪቃ ክትክፈት ከላ’ውን ምነሊክ ወስናቸው’ ኣደረች ኣራዳ’ ኢሉ ደሪፉ። ኣነ ድማ፡“እስካርባይ ጎማ ክዳነይ ካኪ..ባዕለይ ክዋጋኣልኪ‘ኣስካርባይ ኮዮ ክዳነይ ባኖ፡ ዓድኻዶ ትምኖ” ኢለ ደሪፈ። “ትብል’ሞ ኣብ ግዜ ሃይለስላሰ እቲ ቁጽጽር (ሳንሱር) ፍትሕ ዝበለ ምንባሩ ድሕሪ ምጥቃስ፡- “ድሕሪ’ዚ መንግስቱ ምስ መጽአ ግን ጸንኪሩ።” ብምባል ኣብ ግዜ ስርዓት ደርግ ንዝተኸስተ ዕግርግርን ጸበባን ተዘንቱ።

ጸሃይቱ በራኺ፡ ኣብ ወርሒ ሰለስተ ናይ 1977 ናብ ሜዳ ከም እተሰለፈት፡ ኣብ ትሕዝቶ እታ ‘ሃገራውነት’ ትብል ንኡስ ኣርእስቲ ጠቒሳቶ ኣላ። ከም ተጋዳሊት ስነ-ጥበበኛ ከኣ ብርክት ዝበሉ ሃገራውያንን ሰውራውያንን ደርፍታት ከም ዘበርከተትን በዳህን ጽንኩርን እዋናት ገድሊ ከም ዘስተማቐረትን ትገልጽ። ካብኡ ናብኡ ነታ ኣብ ግንቦት 1978 ዘጋጠመት ፍጻመ ብኸምዚ ዝስዕብ እያ ተሪኻታ፡-“ዕለት 5 ግንቦት 1978 ሰዓት 6፡30 ናይ ንግሆ ኣብ ተሰነይ ምርኢት እናርኣና ከለና፡ ነፋሪት ኢትዮጵያ ደብዲባትና። ገለ ቦምባታት ኣብ መንጎ’ቲ እኩብ ህዝቢ ዓሊቡ። ብዙሓት ሰባት ተወጊኦም። ሸውዓተ ሰባት ድማ መይቶም። ኣነ’ውን ሽዑ ፍንጫል ቦምባ ኣብ ርእሰይ ሃሪሙኒ ብርቱዕ መውጋእቲ ወሪዱኒ፡ ንሓደ ዓመት ዝኣክል ኣብ ሕክምና ድሕሪ ምጽናሕ ድማ፡ ቃልሰይ ቀጺለ…..” ትብል’ሞ፡ “ ኣርባዕተ ዓመት ኣብ ውሽጢ ሜዳ፡ ኣርባዕተ ዓመት ድማ እናተመላለስኩ ኩሉ-ምሉ ሸሞንተ ዓመት ተጋዲለ።..” ብምባል ትገልጾ። ጸሃይቱ በራኺ ኣብ መፋርቕ ሰማንያታት ናብ ስደት እያ ኣምሪሓ።

እዛ ምቅርቲ መጽሓፍ፡ በታ ‘ኣደን ዓድን/ሃገርን’ እትብል ቴማ እያ ትዛዘም።

“ኩሉ ግዜ ፍቕሪ ፍቕሪ እዩ – ኣይትርሰዖን ኢኻ። ግና ከም ናይ ሃገር ፍቕሪ የለን። ኣደን ዓድን ሓንቲ እየን።”- ጸሃይቱ በራኺ።

መወከሲ፡- ሰላም (ሲዲን- መጽሓፍን 2004)

From Qadie Manche facebook page

1 reply »

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s